Grono zielonych i fioletowych oliwek na gałęzi drzewa oliwnego w gaju o wschodzie słońca

Oliwka to owoc czy warzywo? Co mówi botanika, a co kuchnia

Oliwka: owoc czy warzywo – najważniejsze fakty:

  • Czy oliwka to owoc? : Tak. W botanice oliwka jest owocem drzewa oliwnego, a dokładnie pestkowcem, jak wiśnia, śliwka czy mango.
  • Dlaczego mówimy o niej jak o warzywie? : Bo nie jest słodka i jemy ją jak warzywo: w sałatkach, na pizzy, do sera i jako przekąskę. Kuchnia dzieli rośliny według smaku i zastosowania, nie według budowy.
  • Co wybrać na start: greckie oliwki Kalamata z pestką w oliwie, w których skład to tylko oliwki i oliwa.

Pytanie „oliwka to owoc czy warzywo?” wraca przy każdej sałatce greckiej i każdej desce serów. Oliwka rośnie na drzewie i ma pestkę, więc wygląda na owoc. Smakuje słono i gorzkawo, więc w kuchni stoi obok ogórka i papryki. Obie odpowiedzi mają sens, tylko każda z innego punktu widzenia.

W tym poradniku wyjaśniamy, co mówi botanika, a co kuchnia. Pokazujemy, z czego składa się owoc oliwki, do jakich owoców jest podobny i dlaczego nie da się go zjeść prosto z drzewa. Na końcu wyjaśniamy, skąd biorą się zielone i czarne oliwki i dlaczego oliwa to w praktyce sok z owocu.

Czy oliwka to owoc czy warzywo?

Oliwka to owoc. Rośnie na drzewie oliwnym (łac. Olea europaea), powstaje z kwiatu i ma w środku nasiono ukryte w twardej pestce. Botanika nazywa owocem każdą część rośliny, która rozwija się z zalążni kwiatu i chroni nasiona. Oliwka spełnia ten warunek w całości.

W kuchni oliwka zachowuje się jednak jak warzywo. Nie jest słodka, nie podajemy jej na deser i nie robimy z niej dżemu. Jemy ją do chleba, sera, ryb i mięsa, dodajemy do sałatek, sosów i pizzy. Dlatego w przepisach i w sklepach trafia zwykle obok warzyw, a nie obok jabłek i truskawek.

Krótka odpowiedź brzmi więc tak:

  • Botanicznie: oliwka to owoc, a dokładnie pestkowiec.
  • Kulinarnie: oliwkę traktujemy jak warzywo albo słoną przekąskę.
  • Formalnie: w unijnej nomenklaturze celnej świeże oliwki są wpisane w dziale „Warzywa”, obok pomidorów, ogórków i papryki.

Oliwka nie jest tu wyjątkiem. Pomidor, ogórek, papryka, cukinia, dynia i bakłażan to także owoce w sensie botanicznym. Nikt jednak nie dodaje ich do sałatki owocowej. Słowo „warzywo” nie ma definicji w botanice. To pojęcie kuchenne i handlowe, które łączy jadalne części roślin o wytrawnym smaku.

Skąd bierze się to zamieszanie?

Z tego, że botanika i kuchnia używają tych samych słów w innym znaczeniu. Botanik pyta, z jakiej części rośliny coś powstało. Kucharz pyta, jak to smakuje i do czego pasuje. Dla botanika marchew to korzeń, sałata to liście, a pomidor to owoc. Dla kucharza wszystkie trzy to warzywa.

Owoce w znaczeniu kuchennym są zwykle słodkie albo kwaśno-słodkie i dobrze smakują na surowo. Oliwka nie spełnia żadnego z tych warunków. Świeżo zerwana jest bardzo gorzka, a po przygotowaniu ma smak słony, oliwkowy i lekko kwaśny. Dlatego kuchnia przesunęła ją na stronę warzyw.

Do jakich owoców podobna jest oliwka?

Pod względem budowy oliwka należy do pestkowców. To owoce, które mają cienką skórkę, mięsisty miąższ i jedną twardą pestkę z nasionem w środku. Do pestkowców należą także:

  • wiśnie i czereśnie,
  • śliwki, morele, brzoskwinie i nektarynki,
  • mango,
  • daktyle w części klasyfikacji botanicznych.

Wiśnia i oliwka mają więc ten sam typ owocu, choć rosną na zupełnie niespokrewnionych drzewach. Wiśnie, śliwki i morele należą do rodziny różowatych. Drzewo oliwne należy do rodziny oliwkowatych.

Kto należy do rodziny oliwkowatych?

W rodzinie oliwkowatych są rośliny, które znasz z polskich ogrodów i parków. To między innymi:

  • lilak, czyli popularny bez, który kwitnie w maju,
  • jaśmin, ceniony za zapach kwiatów,
  • jesion, duże drzewo liściaste,
  • ligustr, częsty krzew na żywopłoty,
  • forsycja, której żółte kwiaty otwierają wiosnę.

Z całej tej rodziny tylko drzewo oliwne daje owoce, które ludzie jedzą na dużą skalę. Kwiaty drzewa oliwnego są drobne, białe i pachnące, trochę jak u jego krewnych z ogrodu. Owoce dojrzewają jesienią i zimą, a w Grecji zbiera się je zwykle od października.

Jak rośnie i dojrzewa owoc oliwki?

Od kwiatu do dojrzałej oliwki mija zwykle kilka miesięcy. W Grecji wygląda to mniej więcej tak:

  • Wiosna: drzewo wypuszcza grona drobnych białych kwiatów. Większość z nich opada, a owoc zawiązuje tylko niewielka część.
  • Lato: zielone owoce rosną, a pestka twardnieje. Pod koniec lata oliwka osiąga prawie pełną wielkość.
  • Jesień: w miąższu przybywa oleju, a skórka zaczyna zmieniać kolor. Wtedy zbiera się oliwki zielone i pierwsze oliwki na oliwę z wczesnego zbioru.
  • Późna jesień i zima: owoce ciemnieją do fioletu i czerni. To czas zbioru czarnych oliwek stołowych i oliwek na oliwę z pełnej dojrzałości.

Dlaczego oliwek nie je się prosto z drzewa?

Bo świeża oliwka jest tak gorzka, że nie da się jej zjeść. Odpowiada za to oleuropeina, związek z grupy polifenoli, którego w niedojrzałych owocach jest najwięcej. To naturalna ochrona owocu przed zwierzętami i drobnoustrojami. Kto raz spróbował oliwki z drzewa, zwykle robi to tylko raz.

Zanim oliwki trafią na stół, trzeba usunąć z nich większość goryczy. Norma Międzynarodowej Rady Oliwnej dla oliwek stołowych opisuje kilka sposobów przygotowania:

  • Fermentacja w solance: oliwki leżą w słonej wodzie przez kilka miesięcy. Gorycz powoli przechodzi do zalewy, a pożyteczne bakterie i drożdże zakwaszają owoce. Tak przygotowuje się w Grecji wiele ciemnych oliwek, w tym Kalamata.
  • Ługowanie: oliwki moczy się krótko w roztworze ługu, a potem długo płucze i przenosi do solanki. To szybka metoda, typowa dla wielu zielonych oliwek z Hiszpanii.
  • Moczenie w wodzie: owoce zalewa się czystą wodą i wymienia ją codziennie przez kilka tygodni. To sposób domowy, powolny, ale prosty.
  • Suszenie w soli: dojrzałe, ciemne oliwki przesypuje się solą. Tracą wodę i gorycz, a skórka się marszczy.

Każda z tych metod daje inny smak i inną teksturę. Dlatego dwie oliwki z tej samej odmiany mogą smakować zupełnie inaczej. Ta sama gorycz, choć w znacznie mniejszej ilości, przechodzi też do oliwy. Więcej o tym piszemy w poradniku o tym, skąd bierze się gorycz w oliwie z oliwek.

Czym oliwka różni się od typowych owoców i warzyw?

Najłatwiej zobaczyć to w zestawieniu. W tabeli porównujemy oliwkę ze śliwką, czyli typowym pestkowcem, i z ogórkiem, czyli typowym warzywem, które botanicznie też jest owocem.

CechaOliwkaŚliwkaOgórek
Część roślinyOwoc (pestkowiec)Owoc (pestkowiec)Owoc (jagoda typu dyniowatego)
Smak na surowoBardzo gorzki, niejadalnySłodki lub kwaśno-słodkiŁagodny, wodnisty
CukierMało, po przygotowaniu prawie wcaleDużoMało
Tłuszcz w miąższuDużoPrawie wcalePrawie wcale
Jak go jemyPo fermentacji lub solankowaniu, na słonoNa surowo, w deserach, w przetworachNa surowo, w sałatkach, kiszony
Gdzie w kuchniPrzy warzywach i przekąskachPrzy owocachPrzy warzywach

Tabela pokazuje, co odróżnia oliwkę od innych pestkowców: dużo tłuszczu w miąższu i mało cukru. To rzadkie połączenie. Wśród popularnych owoców podobny jest pod tym względem tylko awokado. Właśnie dzięki temu tłuszczowi z oliwek można tłoczyć oliwę, a ze śliwek czy wiśni nie.

Które oliwki polecamy na początek?

Jeśli chcesz poczuć, jak smakuje dobrze przygotowany owoc oliwki, zacznij od oliwek Kalamata z pestką. To ciemne, migdałowate oliwki z Grecji w niewielkiej ilości oliwy. Skład ma dwa składniki: oliwki i oliwę, bez stabilizatorów koloru. Więcej odmian i smaków znajdziesz wśród naszych greckich oliwek.

Oliwki Kalamata z pestką Elies Olive Press 250 g w opakowaniu próżniowym

Greckie Oliwki Kalamata z Pestką w Oliwie – 250 g

20,90 zł

Odmiana Kalamata – podłużne, migdałowate oliwki w odcieniach od fioletu do ciemnego brązu, z pestką i mięsistym miąższem.

Dwa składniki – oliwki Kalamata i oliwa. Bez konserwantów i stabilizatorów koloru (E579, E585).

Opakowanie próżniowe 250 g – oliwki w niewielkiej ilości oliwy zamiast w wodnej zalewie, łatwe w przechowywaniu i bezpieczne w wysyłce.

Czy zielone i czarne oliwki to różne owoce?

Nie. Zielona i czarna oliwka mogą pochodzić z tego samego drzewa. Różni je stopień dojrzałości w chwili zbioru, tak jak zieloną i czerwoną paprykę. Owoc dojrzewa stopniowo i zmienia kolor od zielonego, przez słomkowy i różowo-fioletowy, do ciemnofioletowego albo prawie czarnego.

Norma Międzynarodowej Rady Oliwnej wyróżnia trzy grupy oliwek stołowych według koloru:

  • Oliwki zielone: zebrane, gdy owoc osiągnął pełną wielkość, ale jeszcze nie zmienił koloru.
  • Oliwki zmieniające kolor: zebrane w połowie dojrzewania, w odcieniach różu, fioletu i brązu.
  • Oliwki czarne: zebrane w pełnej lub prawie pełnej dojrzałości.

Osobną grupą są oliwki czernione przez utlenianie. Zbiera się je jako zielone, a czarny kolor nadaje im napowietrzanie w zalewie, zwykle ze stabilizatorem koloru. Szczegóły, smak i sposób czytania etykiety opisujemy w poradniku o tym, czym różnią się czarne i zielone oliwki.

Kolor to nie jedyna różnica. Na świecie uprawia się setki odmian drzewa oliwnego, a każda daje owoce o innym kształcie, wielkości i smaku. Jedną z najbardziej znanych jest grecka odmiana Kalamon, z której pochodzą oliwki Kalamata. Jej historię opisujemy w osobnym tekście o oliwkach Kalamata i odmianie Kalamon.

Z czego składa się owoc oliwki?

Owoc oliwki ma budowę typową dla pestkowca. Każda jego część ma inne zadanie i inne zastosowanie po zbiorze.

Część owocuNazwa w botaniceJak wyglądaCo z niej powstaje
SkórkaEgzokarpCienka, gładka, woskowaZjadamy ją z oliwką. W tłoczni trafia do wytłoków
MiąższMezokarpMięsisty, tłusty, największa część owocuOliwki stołowe i oliwa
PestkaEndokarpTwarda, zdrewniała, podłużnaPo tłoczeniu trafia do wytłoków, służy m.in. jako opał
NasionoNasienieMałe, ukryte w pestceZ niego może wyrosnąć nowe drzewo

Najważniejsza jest środkowa warstwa, czyli miąższ. To w nim owoc gromadzi tłuszcz. Im dojrzalsza oliwka, tym więcej ma oleju, a tym mniej goryczy. Dlatego wcześnie zebrane oliwki dają mniej oliwy, ale o bardziej zielonym, ostrym i gorzkawym smaku.

Oliwka z pestką czy bez pestki?

Pestka nie zmienia tego, czy oliwka jest owocem. Ma jednak wpływ na smak i teksturę. Oliwki z pestką zwykle lepiej trzymają kształt i są bardziej jędrne, bo miąższ nie jest naruszony przy drylowaniu. Oliwki bez pestki są wygodniejsze do sałatek, pizzy i past.

Jeśli kupujesz oliwki z pestką do dzieci albo na przyjęcie, uprzedź gości. Twarda pestka może złamać ząb, gdy ktoś ugryzie oliwkę bez uwagi. Z oliwek bez pestki zrobisz też szybko domową tapenadę, czyli pastę z oliwek.

Dlaczego oliwa to sok z owocu?

Bo powstaje z samego owocu, bez chemii. Oliwę extra virgin i virgin wolno uzyskać wyłącznie metodami mechanicznymi: oliwki się myje, miele razem z pestkami, miesza, a potem oddziela olej od wody i miąższu. Nie wolno używać rozpuszczalników ani rafinacji. W tym sensie oliwa jest bliżej soku owocowego niż innych olejów roślinnych.

Większość popularnych olejów tłoczy się z nasion: słonecznika, rzepaku, soi czy pestek winogron. Oliwę tłoczy się z miąższu owocu. To jeden z niewielu takich tłuszczów w kuchni, obok oleju z awokado.

Proces w tłoczni wygląda zwykle tak:

  1. Oliwki trafiają do tłoczni najlepiej w ciągu doby od zbioru.
  2. Maszyny oddzielają liście i myją owoce.
  3. Młyn rozdrabnia oliwki razem z pestkami na gęstą pastę.
  4. Pasta jest mieszana, żeby kropelki oleju połączyły się w większe.
  5. Wirówka oddziela oliwę od wody, skórek i resztek pestek.
  6. Świeża oliwa odstoi się albo jest filtrowana i trafia do butelek.

Ostatni krok decyduje o tym, czy w butelce zostanie osad. O tym, czym różni się oliwa filtrowana od tej, która tylko odstała, piszemy w tekście o oliwie niefiltrowanej. Jeśli chcesz porównać jakość różnych rodzajów oliwy, zajrzyj do poradnika o tym, czym różni się oliwa extra virgin od zwykłej oliwy z oliwek.

Gotowa grecka oliwa extra virgin to więc tłuszcz wyciśnięty z tego samego owocu, który jesz jako oliwkę stołową. Różnica polega na tym, że do tłoczenia zbiera się oliwki odmian bogatych w olej, a do jedzenia odmian z mięsistym, delikatnym miąższem.

Jak jeść oliwki, skoro to owoc?

Tak samo jak dotąd, czyli na słono. To, że oliwka jest owocem, nie zmienia jej miejsca w kuchni. Oto kilka sprawdzonych sposobów:

  • Jako przekąska: z kawałkiem fety, chlebem i oliwą do maczania.
  • W sałatce greckiej: całe oliwki Kalamata z pestką, pomidor, ogórek, cebula, papryka i feta.
  • W sosach: posiekane oliwki do sosu pomidorowego do makaronu albo do duszonego kurczaka.
  • Na pizzy i w zapiekankach: oliwki bez pestki, pokrojone w plasterki.
  • W pastach: zmiksowane z czosnkiem, cytryną i oliwą.
  • Z owocami: oliwki pasują też do pomarańczy, fig i arbuza. To jedyne miejsce, w którym kuchnia przypomina sobie, że oliwka jest owocem.

Po otwarciu słoika albo opakowania przechowuj oliwki w lodówce, zawsze przykryte zalewą lub oliwą. Szczegóły znajdziesz w poradniku o tym, jak przechowywać oliwki po otwarciu.

Jakie greckie oliwki i przetwory z oliwek polecamy?

Sprowadzamy oliwki od Elies Olive Press z Zakynthos. Oliwki są zapakowane w oliwie, a nie w wodnej zalewie. Do wyboru masz ciemne Kalamata, zielone oliwki z ziołami albo z chili oraz gotowe pasty z oliwek.

Pełną ofertę znajdziesz w kategorii greckie oliwki.

Jakie pytania o oliwkę jako owoc zadajecie najczęściej? (FAQ)

1Asset 3

Botanicznie oliwka to owoc, a dokładnie pestkowiec, jak wiśnia czy śliwka. Powstaje z kwiatu drzewa oliwnego i ma nasiono w twardej pestce. W kuchni traktujemy ją jak warzywo albo słoną przekąskę, bo nie jest słodka i jemy ją do wytrawnych potraw. Obie odpowiedzi są poprawne, każda w swoim kontekście.

Nie. Jagoda ma miękkie wnętrze i wiele nasion bez twardej osłonki, jak winogrono czy pomidor. Oliwka ma jedną twardą pestkę z nasionem w środku, więc botanicy zaliczają ją do pestkowców. W tej samej grupie są wiśnie, czereśnie, śliwki, morele, brzoskwinie i mango, choć rosną na niespokrewnionych drzewach.

Tak. Oliwki rosną na drzewie oliwnym, czyli oliwce europejskiej. To zimozielone drzewo, które dobrze znosi suche i gorące lato. W Grecji, Hiszpanii i we Włoszech rośnie w gajach. Drzewo kwitnie wiosną drobnymi białymi kwiatami, a owoce dojrzewają jesienią i zimą. Pierwsze zbiory zaczynają się zwykle w październiku.

Nie warto próbować. Świeża oliwka jest bardzo gorzka przez oleuropeinę, którą owoc broni się przed zwierzętami. Zanim oliwki trafią na stół, fermentuje się je w solance, moczy w wodzie, ługuje albo suszy w soli. Te metody usuwają większość goryczy i nadają oliwkom znany nam słony, wyrazisty smak.

Nie. Zielone i czarne oliwki mogą rosnąć na tym samym drzewie. Zielone zbiera się, zanim owoc zmieni kolor, a czarne w pełnej dojrzałości. Pomiędzy nimi są oliwki zmieniające kolor, różowe i fioletowe. Osobną grupą są oliwki czernione przez utlenianie, które zbiera się jako zielone i przyciemnia w zalewie.

Drzewo oliwne należy do rodziny oliwkowatych. Należą do niej także rośliny z polskich ogrodów: lilak, czyli bez, jaśmin, jesion, ligustr i forsycja. Z całej tej rodziny tylko drzewo oliwne daje owoce, które ludzie jedzą na dużą skalę. Z jego owoców tłoczy się też oliwę, jedyny popularny tłuszcz z tej rodziny roślin.

Na jakich źródłach opieramy ten poradnik?

Podobne wpisy